Epilepsi Nedir ?
Epilepsi, beynin işleyişini etkileyen ve etkilenen kişide nöbetlere neden olan bir durumdur. Bu nöbetler, beyin hücreleri arasındaki mesaj iletiminin aniden ve/veya geçici olarak bozulması sonucu ortaya çıkar. Beyin, karmaşık sinir hücresi ağlarından oluşur. Her ağın kendine özgü bir görevi vardır; örneğin bazı ağlar hareketten, bazıları ise koku, dokunma ve görme gibi duyulardan sorumludur. Bu ağlardaki hücreler, birbirleriyle elektriksel uyarılar aracılığıyla iletişim kurar.
Epileptik bir nöbet, bu ağlardan birinde veya birden fazlasında meydana gelen kısa süreli bir “kısa devre”nin sonucudur. Epilepsinin pek çok farklı türü vardır. Bir nöbetin belirtileri; bu kısa devrenin şiddetine ve beynin hangi bölgesinde gerçekleştiğine bağlı olarak değişir.
Peki ne zaman epilepsi tanısından söz edilir? Epilepsi, beyinde meydana gelen bu tür kısa devrelere bağlı olarak tekrarlayan (düzenli) nöbetlerle karakterize edilen bir hastalıktır.
Tanı
Epilepsi tanısı koyulabilmesi için nöbetlerin doğru ve ayrıntılı şekilde tanımlanması gerekir. Bazı kişiler nöbetlerini kendileri anlatabilse de, çoğu zaman görgü tanıklarının aktarımlarına ihtiyaç duyulur. Çünkü birçok kişi nöbet sırasında bilinç kaybı yaşar. Bu nedenle, nöbet anında yanında bulunan kişilere nöbetin nasıl gerçekleştiğini sormak önemlidir.
Bir epileptik nöbete tanık olunduğunda, tam olarak neler yaşandığının not edilmesi çok değerlidir: Kişinin gözleri yukarı doğru kayıyor mu? Kasılmalar veya istemsiz hareketler oluyor mu? Bilinç kaybı yaşanıyor mu? Nöbetlerin video kaydı alınabilmesi de, doktorların durumu daha net değerlendirmesine yardımcı olabilir. Ayrıca hastanın tıbbi öyküsü ayrıntılı olarak incelenir ve analiz edilir. Epilepsi şüphesi varsa, ileri tetkikler için genellikle hastaneye yönlendirme yapılır.
Epilepsiden şüphelenilen durumlarda sıklıkla EEG (elektroensefalografi) testi uygulanır. EEG, beynin elektriksel aktivitesini kaydeder. Bu işlem, başa yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla yapılır. Elektrotlar, beyinden yayılan sinyalleri algılar ve bu sinyaller bir cihaz üzerinden bilgisayara aktarılır. Böylece beyin aktivitesi görsel olarak izlenebilir. Epileptik bir nöbet sırasında beyin aktivitesi bozulur ve bu durum ekranda dalgalar veya sivri çıkışlar (pikler) şeklinde görülebilir.
Eğer nöbetler çoğunlukla uyku sırasında meydana geliyorsa, uyku EEG’si de yapılabilir. Bu test, kişi uyanıkken fark edilmeyen bazı anormallikleri ortaya koyabilir. Ayrıca bazı durumlarda nöbetlerin daha ayrıntılı analiz edilebilmesi için video kaydı da kullanılmaktadır.
Epilepsinin Nedenleri
Epilepsi tanısı konulduktan sonra, doktorlar olası nedenleri belirlemeye çalışır. Bu süreçte genellikle ek görüntüleme tetkiklerine başvurulur. Beynin bu şekilde incelenmesi, beyinde mevcut olabilecek yapısal anormalliklerin ortaya çıkarılmasına yardımcı olur.
Bu amaçla farklı görüntüleme yöntemleri kullanılabilir; MR (Manyetik Rezonans Görüntüleme) ve BT (Bilgisayarlı Tomografi) en yaygın kullanılan teknikler arasındadır.
Kalıtım (Heredite)
Epilepsi vakalarının yarısından biraz fazlasında, belirgin bir neden saptanamaz.
Epilepsi çoğu zaman birden fazla faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Bazı durumlarda ise epilepsi kalıtsal olabilir. Bu durum; epilepsinin türüne, ailede epilepsili birey sayısına ve aile içindeki akrabalık derecesine bağlıdır.
Bir genetik uzmanı, epilepsi gelişme riskine dair yaklaşık bir tahminde bulunabilir. Genetik uzmanı bu riski, sizin durumunuzu benzer ailelerle karşılaştırarak değerlendirir. Epilepsi, zihinsel yetersizliği olan bireylerde daha sık görülür; bu grubun yaklaşık %30’unda bir epilepsi türü bulunmaktadır.
Yaş
Yaş da epilepsi açısından önemli bir faktördür. Prensip olarak epilepsi her yaşta ortaya çıkabilir. Çocuklarda epilepsi genellikle çok erken yaşlarda başlar. Bebeklerde de görülebilir; örneğin doğum sırasında yaşanan oksijen yetersizliği gibi nedenlerle doğuştan gelişebilir.
Epilepsisi olan çocukların büyük bir kısmında (0–18 yaş) hastalık zamanla ortadan kalkabilir. Epilepsinin çoğu türü, genellikle çocuğun gelişimini olumsuz etkilemez. Çocuklarda epilepsi hakkında daha fazla bilgi için ilgili içerikleri inceleyebilirsiniz.
Epilepsi, 20 ile 60 yaşları arasında görece daha az görülür. 60 yaşından sonra epilepsi riski artmaya başlar; bu risk yaş ilerledikçe yükselir ve 75 yaşından itibaren en yüksek düzeye ulaşır.
Ayrıca, beyin hasarına yol açan her türlü durum epilepsiye neden olabilir. Epilepsinin olası nedenleri ve risk faktörlerinden bazıları aşağıda kısaca açıklanmıştır:
-
Doğum sırasında veya sonrasında beyinde oksijen yetersizliğine bağlı olarak gelişen doğumla ilişkili beyin hasarı
-
Kaza, inme veya Alzheimer hastalığı gibi nörolojik hastalıklar
-
Beyin iltihabı (ensefalit) veya menenjit
-
Metabolik bozukluklar
-
Beyin tümörleri
-
Serebral enfarktüs (inme) veya beyin kanaması
Beyin Hasarı
Tetikleyiciler
Bazen belirli durumlar ile nöbet riski arasında bir ilişki bulunabilir. Bunlar tetikleyiciler olarak adlandırılır. Bu tetikleyiciler belirlendiğinde, mümkün olduğunca kaçınılabilir. Bilinen tetikleyiciler arasında şunlar yer alır:
-
Aşırı alkol tüketimi
-
Bazı ilaç türleri
-
Uykusuzluk
-
Gerginlik ve stres
-
Reçete edilen ilaçların düzenli kullanılmaması
Belirtiler
Epilepsinin belirtileri; başta kişinin yaşadığı nöbet türü olmak üzere birçok faktöre bağlı olarak büyük ölçüde değişkenlik gösterir. Epilepsinin pek çok türü vardır ve bu türler farklı nöbet tiplerine yol açabilir. Epilepsinin farklı türleri hakkında daha fazla bilgiyi ilgili içeriklerde bulabilirsiniz.
Bir nöbetin belirtileri, her nöbette farklılık gösterebilir. Nöbetlerin çoğu kendiliğinden, yani belirgin bir tetikleyici olmadan ortaya çıkar. Ancak küçük bir hasta grubunda nöbetin yaklaştığı hissedilebilir. Bu kişiler, nöbet öncesinde bir tür uyarı belirtisi yaşar. Bu uyarı belirtileri kişiden kişiye değişir. Örneğin bazı kişiler nöbetten hemen önce baş ağrısı yaşayabilir, baş dönmesi veya mide bulantısı hissedebilir ya da yanıp sönen ışıklar görebilir. Bazıları ise alışılmadık bir koku aldığını ya da garip sesler duyduğunu fark eder. Bu uyarı belirtileri aura olarak da adlandırılır.
Nöbetin yaklaştığını önceden hissetmeyen kişilerde ise, nöbetten hemen önceki ve nöbet sırasındaki belirtiler ve davranışlar değişkenlik gösterebilir. Bu epileptik belirtiler ve davranışlar şunları içerebilir:
-
Karıncalanma hissi (iğnelenme hissi)
-
Vücudun bazı bölümlerinde kasılma veya seğirme
-
Dalgınlık (farkındalık kaybı) veya bilinç kaybı
-
Sabit bir noktaya bakakalma
-
Gözlerin yukarı veya yana doğru kayması
-
Kasların sertleşmesi veya gevşemesi
Uyku ile epilepsi arasındaki ilişki çoğu zaman karmaşıktır.
Uyku bozuklukları epileptik nöbetleri tetikleyebilirken, gece meydana gelen epileptik nöbetler de uyku düzenini bozabilir. Çoğunlukla gece ortaya çıkan birçok epilepsi türü vardır. Örneğin bazı nöbetler, uykunun belirli evrelerinde görülür. Gece nöbetlerinin çoğu kısa sürelidir ve genellikle gecenin başında ya da uyanmadan hemen önce meydana gelir.
Gece nöbetlerine katkıda bulunabilecek başka faktörler de vardır; biyolojik saatin etkisi, uykusuzluk, stres, aydınlık ve karanlık, gevşeme ve fiziksel efor ile hormonal etkenler bunlar arasındadır. Pek çok gece nöbeti fark edilmeden geçse de, potansiyel olarak tehlikeli ve riskli durumlara yol açabilir. Örneğin kişi nöbet sırasında uygunsuz bir şekilde düşebilir, kendini yaralayabilir, ağrı hissetmeyebilir ya da nöbet çok uzun sürebilir (status epileptikus). Böyle bir durum uzadığında, kişiyi fiziksel olarak aşırı derecede yorarak hayati tehlike oluşturabilir. Bazı vakalarda epilepsiye bağlı olarak ani ölüm de görülebilir. Epilepside Ani Beklenmedik Ölüm (SUDEP) hakkında daha fazla bilgiye ilgili içeriklerden ulaşabilirsiniz. Bu nedenle, özellikle gece nöbetlerinin hızlı bir şekilde fark edilmesi son derece önemlidir.
Özel bir nöbet algılama sistemi, gece meydana gelen nöbetlerin tespit edilmesine yardımcı olabilir. Bu tür sistemlere bir örnek NightWatch’tır. Kablosuz bir kol modülü olan bu sistemin, acil müdahale gerektiren nöbetlerin 10’da 9’unu tespit edebildiği gösterilmiştir. NightWatch’ın avantajları hakkında daha fazla bilgiyi ilgili sayfalarda bulabilirsiniz.
Bu web sitesinde ayrıca uyku ve epilepsi konusunu daha ayrıntılı ele alan, ek bilgiler ve faydalı ipuçları içeren bir makale de yer almaktadır.